Με αφορμή τα τρέχοντα γεγονότα στον χώρο της Υγείας, είχα μια συζήτηση με μια κυρία που δηλώνει άθεη, υλίστρια, αριστερή, κατά πάσα πιθανότητα εκτιμώ πως προέρχεται από κάποιο παρακλάδι του μαρξισμού. Εξεπλάγην ιδιαίτερα δυσάρεστα δε, όταν μεταξύ άλλων μου ανέφερε πως κατά την πανδημία του κορονοϊού ήταν υπέρ του υποχρεωτικού εμβολιασμού. Το σύνολο των απόψεών της σχετικά με την Παραδοσιακή, Συμπληρωματική & Συνδυαστική Υγεία είναι απολύτως αρνητικές, προβάλλοντας το αφήγημα της ψευδοεπιστημονικότητας.
Έχοντας, λόγω σπουδών, μια εικόνα περί της Επιστημολογίας και της Ιστορίας της Επιστήμης νομίζω πως είναι απαραίτητο να δώσω έμφαση σε κάτι που επίσης είναι διαστρεβλωμένο στην κοινή γνώμη και το δημόσιο διάλογο. Είναι χρήσιμο να έχετε στο νου σας πως στην ανθρώπινη εμπειρία υπάρχουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα που εκφράζονται με διαφορετικό τρόπο, και πως το μηχανιστικό, αναγωγικό μοντέλο με ρίζες στον καρτεσιανό δυισμό είναι μια αντίληψη του 19ου αι. για τον κόσμο. Αυτές τις ημέρες, η ασύμμετρη επίθεση που δέχεται συνολικά η TCIH από πέντε διαφορετικές ομάδες, μια εκ των οποίων είναι εκείνη των δογματικών θετικιστών, είναι απόρροια ακριβώς αυτού που θα διαβάσετε παρακάτω:
Η διαφορά της Επιστήμης από τον δογματικό Επιστημονισμό
Ο Επιστημονισμός (Scientism) δεν αποτελεί παρακλάδι της επιστήμης, αλλά μια βαθιά ιδεολογική και κοινωνιολογική μετάλλαξή της. Ενώ η επιστήμη είναι μια δυναμική μέθοδος παρατήρησης, ελέγχου και διαρκούς αμφισβήτησης, ο Επιστημονισμός είναι ένα κλειστό σύστημα πεποιθήσεων. Αναδύθηκε για να καλύψει το υπαρξιακό και οντολογικό κενό που άφησε η υποχώρηση της παραδοσιακής θρησκείας στις δυτικές κοινωνίες και η άνοδος του αθεϊσμού, υιοθετώντας όμως εντυπωσιακά παρόμοιες δομές.
Η κοινωνιολογική λειτουργία του Επιστημονισμού ως ενός είδους "κοσμικής θρησκείας" δομείται στους εξής άξονες:
Το Δόγμα της Μοναδικής και Απόλυτης Αλήθειας
Στις παραδοσιακές μονοθεϊστικές θρησκείες, η αλήθεια δίνεται μέσω της Θείας Αποκάλυψης. Στον Επιστημονισμό, η απόλυτη αλήθεια ταυτίζεται αποκλειστικά με την ποσοτική μέτρηση και τη μηχανιστική ανάλυση. Το δόγμα του υπαγορεύει ότι οτιδήποτε δεν μπορεί να μετρηθεί με τα τρέχοντα δυτικά εργαλεία, οντολογικά δεν υπάρχει. Η φιλοσοφία, η τέχνη, οι εναλλακτικές κοσμοθεωρίες (όπως πχ η κλασική κινεζική σκέψη) και η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συνείδησης υποβιβάζονται σε "ψευδαισθήσεις" ή "μεταφυσική". Πρόκειται για έναν επιστημολογικό φονταμενταλισμό που, όπως ακριβώς και ο θρησκευτικός, αρνείται να δεχτεί ότι η πραγματικότητα μπορεί να αναγνωστεί μέσα από πολλαπλά, συμπληρωματικά πρίσματα.
Το Νέο Ιερατείο και το Μονοπώλιο της Γνώσης
Όπως οι πιστοί του Μεσαίωνα δεν μπορούσαν να διαβάσουν τη Βίβλο στα Λατινικά και χρειάζονταν τον κλήρο για να τους μεταφέρει τον Λόγο του Θεού, έτσι και ο σύγχρονος μέσος άνθρωπος αδυνατεί να αποκωδικοποιήσει τα πολύπλοκα στατιστικά μοντέλα ή τις μελέτες βιοχημείας.
Αυτό δημιουργεί μια νέα κάστα «ειδικών» (τεχνοκράτες, ακαδημαϊκοί, δημοσιογράφοι της επιστήμης) οι οποίοι λειτουργούν ως το νέο Ιερατείο. Αναλαμβάνουν να "εκλαϊκεύσουν" την αλήθεια, απαιτώντας όμως από τη μάζα τυφλή πίστη στην αυθεντία τους. Το σύνθημα «Trust the Science» (Εμπιστεύσου την Επιστήμη), όταν απευθύνεται στους πολίτες, δεν είναι προτροπή για κριτική σκέψη, αλλά απαίτηση θρησκευτικής υποταγής στο Ιερατείο της Επιστημοσύνης.
Η Αίρεση και ο Αφορισμός
Η επιστήμη προχωρά ιστορικά μέσα από την αμφισβήτηση των κυρίαρχων παραδειγμάτων (όπως περιέγραψε ο Thomas Kuhn). Αντίθετα, ο Επιστημονισμός αντιμετωπίζει την επιστημονική αμφισβήτηση ως αίρεση.
Όποιος αμφισβητεί το κυρίαρχο αφήγημα του ιατρικού ή τεχνοκρατικού κατεστημένου, ή προτείνει τη διερεύνηση άλλων θεραπευτικών μοντέλων, δεν αντιμετωπίζεται ως διαφωνών, αλλά δαιμονοποιείται με όρους όπως «ψευδοεπιστήμονας», «τσαρλατάνος», «κομπογιαννίτης» ή «αρνητής της επιστήμης». Ο στόχος δεν είναι η κατάρριψη των επιχειρημάτων του, αλλά ο "αφορισμός" του και η ηθική του εξόντωση από τη δημόσια σφαίρα, ακριβώς όπως η Ιερά Εξέταση απομόνωνε τους αιρετικούς για να προστατεύσει το ποίμνιο από το ιδεολογικό μίασμα.
Η Σωτηριολογία (Eschatology)
Κάθε θρησκεία υπόσχεται μια τελική λύτρωση (τον Παράδεισο). Ο Επιστημονισμός διαθέτει τη δική του τεχνο-ουτοπική σωτηριολογία: την υπόσχεση ότι η τεχνολογική και ιατρική πρόοδος θα λύσουν τελικά όλα τα ανθρώπινα προβλήματα. Η αρρώστια, ο πόνος, η φτώχεια και ίσως τελικά και ο ίδιος ο θάνατος (βλέπε κινήματα μετανθρωπισμού/transhumanism) θα ηττηθούν μέσω της νανοτεχνολογίας, της γενετικής και της τεχνητής νοημοσύνης. Η Φύση παύει να είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε αρμονικά, και γίνεται ο "δαίμονας" που πρέπει να υποταχθεί και να ελεγχθεί πλήρως.
Η Βιοπολιτική ως Ηθική
Όταν ο Επιστημονισμός γίνεται κρατική ιδεολογία, τα επιστημονικά δεδομένα μετατρέπονται απευθείας σε ηθικές επιταγές. Αν ένα μέτρο θεωρηθεί "επιστημονικά αποδοτικό", γίνεται αυτομάτως νόμος, σαρώνοντας ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες. Αυτό δικαιολογεί τον ολοκληρωτισμό στο όνομα της "Δημόσιας Υγείας" ή της "Ασφάλειας", ακριβώς όπως παλαιότερα δικαιολογούνταν στο όνομα της "Σωτηρίας της Ψυχής". Το κράτος-πατερούλης και ο ιατρικός πατερναλισμός συγχωνεύονται, δημιουργώντας πολίτες που δεν κρίνουν, αλλά απλώς συμμορφώνονται στις υποδείξεις των ειδικών.
Αυτή η μετάβαση εξηγεί γιατί άνθρωποι με προσκόλληση στον ορθόδοξο μαρξισμό ή τον σκληρό κρατισμό ελκύονται από τον Επιστημονισμό. Βρίσκουν σε αυτόν τη βεβαιότητα, την τάξη και τον αυταρχισμό που έχουν ανάγκη για να νιώθουν ασφαλείς σε έναν κόσμο ρευστό και αβέβαιο.
----
Βιβλιογραφικές αναφορές:
Paul Feyerabend, Ενάντια στη Μέθοδο (Against Method)
Το πλέον θεμελιώδες έργο για την αποδόμηση του Επιστημονισμού. Ο Feyerabend αποδεικνύει ότι δεν υπάρχει μία, ενιαία και απόλυτη «Επιστημονική Μέθοδος». Προειδοποιεί ότι η επιστήμη, από απελευθερωτική δύναμη απέναντι στη θρησκεία, έχει μετατραπεί η ίδια σε μια άκαμπτη, καταπιεστική ιδεολογία (ένα νέο ιερατείο) που φιμώνει παραδόσεις με διαφορετικά εργαλεία παρατήρησης.
Thomas S. Kuhn, Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων (The Structure of Scientific Revolutions)
Εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο το επιστημονικό κατεστημένο (η «Κανονική Επιστήμη») τείνει να απορρίπτει βίαια όσα δεδομένα δεν ταιριάζουν στο κυρίαρχο μοντέλο (παράδειγμα) της εποχής. Εξηγεί απόλυτα τη στάση της συνομιλήτριάς σας απέναντι σε οτιδήποτε δεν μετριέται με τους μηχανιστικούς όρους του 19ου αιώνα.
Tom Sorell, Scientism: Philosophy and the Infatuation with Science
Εξειδικευμένη ανάλυση πάνω στον Επιστημονισμό. Ο συγγραφέας διαχωρίζει την πολύτιμη αξία της επιστήμης από την παθολογική «εμμονή» μαζί της, η οποία οδηγεί στην αλαζονική πεποίθηση ότι μόνο η φυσική/μηχανιστική εξήγηση έχει δικαίωμα να ορίζει την πραγματικότητα.
Κοινωνιολογία, Βιοπολιτική & Ιατρική Εξουσία
Michel Foucault, Η Γέννηση της Κλινικής (Naissance de la clinique)
Ο Foucault αναλύει πώς γεννήθηκε το «ιατρικό βλέμμα» στη Δύση: πώς ο άνθρωπος έπαψε να αντιμετωπίζεται ως ολότητα και μετατράπηκε σε ένα μηχανικό άθροισμα οργάνων και συμπτωμάτων. Το έργο εξηγεί τον αναγωγισμό της δυτικής ιατρικής και τον τρόπο που η ιατρική αυθεντία ασκεί εξουσία (Βιοπολιτική) πάνω στα σώματα.
Max Weber, Η Επιστήμη ως Επάγγελμα (Wissenschaft als Beruf)
Εδώ εισάγεται η έννοια της «Απομάγευσης του Κόσμου» (Entzauberung der Welt). Ο Weber περιγράφει πώς ο απόλυτος υπολογιστικός ορθολογισμός εκτόπισε το νόημα και το μυστήριο της φύσης, στρώνοντας το έδαφος για να καλύψει αυτό το οντολογικό κενό ο Επιστημονισμός.
Παναγιώτης Κονδύλης, Η κριτική του Ορθολογισμού (από το ευρύτερο έργο του)
Χρήσιμο για να κατανοηθεί πώς τα ορθολογικά/υλιστικά σχήματα της Δύσης δεν είναι ουδέτερα, αλλά αποτελούν ιστορικές κατασκευές που χρησιμοποιήθηκαν για την επικράτηση συγκεκριμένων αξιώσεων ισχύος. Η υπεράσπιση του εργαλειακού ορθολογισμού κρύβει βαθύτερες ανάγκες αυτοσυντήρησης και ταυτότητας.
François Jullien, Πραγματεία περί αποτελεσματικότητας (Traité de l'efficacité)
Κομβικό έργο για να απαντηθεί η παρανόηση περί «Ιδεαλισμού». Ο Jullien αντιπαραβάλλει τον δυτικό τρόπο σκέψης (που κατασκευάζει ιδεατά μοντέλα και προσπαθεί να τα επιβάλει στην ύλη) με τον κινεζικό τρόπο σκέψης (που βασίζεται στην εγγενή δυναμική, τη ροή - 氣 - και τη μεταβολή των ίδιων των πραγμάτων). Αποδεικνύει ότι η κινεζική σκέψη είναι ριζικά υλιστική, εκτός του καρτεσιανού διπόλου σώματος-πνεύματος.
Fritjof Capra & Pier Luigi Luisi, The Systems View of Life: A Unifying Vision
Παρέχει τα επιστημονικά επιχειρήματα για το πέρασμα από τη μηχανιστική στη συστημική αντίληψη. Εξηγεί γιατί η βιολογία και η ιατρική δεν μπορούν πλέον να βασίζονται αποκλειστικά στη μέτρηση μεμονωμένων μερών, αλλά απαιτούν την κατανόηση της πολυπλοκότητας, των δικτύων και της δυναμικής ισορροπίας – μια εντυπωσιακή σύγκλιση της σύγχρονης επιστήμης με την παραδοσιακή ασιατική ιατρική.
Basilis Tsakalos
